Hồi trước, đám giỗ ở quê không chỉ là một bữa ăn để cúng ông bà, mà gần như là một sự kiện lớn của cả xóm. Mỗi lần trong nhà sắp có đám giỗ là đã bắt đầu rục rịch chuẩn bị trước cả mấy ngày.
Đầu tiên là chuyện gói bánh. Tuỳ nhà mà gói bánh ít, bánh ú hay bánh tét. Lá chuối cắt sau vườn, đem phơi nắng cho héo xong rồi lau sạch. Nếp ngâm từ đêm trước, đậu xanh đãi sạch rồi ngâm cho mềm, thịt thì ướp cho đậm đà. Cả đống nguyên liệu bày đầy trên bộ ván giữa nhà.
Bắt đầu gói bánh là có hàng xóm qua phụ. Người lau lá, người chẻ lạt, người gói bánh, người cột dây, người nhóm bếp. Mấy bà mấy cô vừa làm vừa nói chuyện rôm rả. Chuyện mùa màng, chuyện cưới hỏi, chuyện con cái học hành, chuyện ai mới mua chiếc xe đạp mới… đủ thứ chuyện trên đời.
Trẻ con tụi tôi thì chỉ chờ tới lúc ngồi quanh nồi bánh. Mấy cái bếp củi cháy đỏ rực suốt đêm. Người lớn thay phiên nhau canh lửa, lâu lâu châm thêm củi rồi lấy cây chọc chọc cho than cháy đều. Mùi lá chuối nóng quyện với mùi nếp thơm bay khắp sân nhà.
Có những đêm buồn ngủ quá, tụi nhỏ nằm ngủ gục luôn trên bộ ván, tới khuya được người lớn gọi dậy ăn bánh vừa mới vớt ra còn nóng hổi. Cái bánh tét mới nấu xong còn mềm rịu, cắt ra khói bay nghi ngút, nếp dẻo thơm mùi lá chuối.
Tới ngày giỗ thì từ sáng sớm cả nhà đã tất bật. Ngoài sân bày la liệt nào bàn, nào ghế, nào chén đũa. Mấy ông đàn ông lo chuyện mượn bàn mượn ghế. Mấy bà phụ nữ thì đứng bếp nấu nướng. Tiếng dao thớt, tiếng chặt gà vịt, tiếng gọi nhau í ới từ sáng sớm.
Đám giỗ hồi đó không thuê dịch vụ như bây giờ. Mọi thứ đều là bà con, hàng xóm tới phụ nhau mà làm. Nhà này có đám thì cả xóm tới giúp, mai mốt nhà khác có việc thì mình đi giúp lại. Thành ra cực thì cực thiệt, nhưng vui.
Tôi nhớ nhất là lúc đám đã tan gần hết, khách khứa về rồi, chỉ còn người nhà ngồi ăn muộn quanh mấy cái bàn trống. Ai cũng mệt rã rời nhưng lại thấy nhẹ nhõm. Ngoài sân vẫn còn mùi nhang, mùi thức ăn và mùi khói bếp lẫn vào nhau.
Bây giờ nhiều nhà vẫn còn làm đám giỗ, nhưng cảm giác đã khác nhiều rồi. Người ta đặt đồ sẵn, thuê nấu sẵn, bàn ghế cũng có người chở tới dựng rồi chở đi. Hàng xóm nhiều khi còn không biết nhà bên cạnh có đám.
Mỗi lần nghĩ tới mấy đêm ngồi canh nồi bánh dưới ánh đèn vàng ngày xưa, tự dưng lại thấy nhớ cái thời nghèo mà xóm giềng còn gần nhau ghê gớm.
