Moulin tức là những chiếc cối xay nước. Dọc các con sông ở Normandie vẫn còn khá nhiều moulin cũ nằm rải rác ven sông. Có cái đã trở thành nhà ở, có cái thành nhà hàng, có cái thì bị bỏ hoang.
Trong nhiều thế kỷ, moulin là một trong những công trình quan trọng nhất của làng quê Pháp.
Trước khi có điện, nước là nguồn năng lượng dễ khai thác nhất. Người ta xây moulin ngay trên sông hoặc kênh đào để dòng nước làm quay bánh xe. Chuyển động ấy được truyền vào bên trong qua hệ thống trục và bánh răng, vận hành những cối đá khổng lồ dùng để nghiền ngũ cốc thành bột.
Ngày nay bột mì là thứ rất bình thường, hầu như siêu thị nào cũng có bán. Việc mua một gói bột mì hay một ổ bánh mì là chuyện vô cùng đơn giản và tiện lợi. Nhưng trong nhiều thế kỷ trước, mọi việc không được dễ dàng như thế. Muốn có bánh mì thì trước tiên phải có bột, và muốn có bột thì phải có moulin.
Moulin không chỉ là một cái máy. Nó là một phần của hệ thống nuôi sống cả vùng nông thôn. Nông dân mang lúa mì tới đây, xay thành bột. Từ đó mới có bánh mì, món ăn hàng ngày của người Pháp suốt hàng trăm năm. Nếu moulin ngừng hoạt động vì lũ lụt, hạn hán hay hỏng hóc, bữa ăn của mọi gia đình trong làng đều bị ảnh hưởng.
Ở Normandie, moulin còn tham gia vào nhiều công việc khác. Có nơi dùng để ép táo làm cidre. Có nơi cưa gỗ, ép dầu hoặc phục vụ các ngành thủ công địa phương. Cùng một nguyên lý đơn giản: tận dụng sức nước thay cho sức người và sức ngựa. Normandie có rất nhiều sông và suối nên moulin xuất hiện ở khắp nơi.
Rồi điện xuất hiện.
Động cơ hiện đại làm việc nhanh hơn, ổn định hơn và không phụ thuộc vào mực nước hay thời tiết. Từng moulin một ngừng hoạt động. Nhiều cái bị phá bỏ. Một số được cải tạo cho mục đích khác. Một số còn tồn tại đơn giản vì người ta không đoái hoài đến chúng.
Ngày nay những chiếc moulin cũ đứng yên bên dòng nước, trở thành một phần của phong cảnh. Người đi ngang thường nhìn thấy những mái ngói cũ, những bức tường gỗ hay mặt nước phản chiếu bên dưới. Nhưng mấy ai còn nhớ nó từng là một mắt xích quan trọng trong đời sống nông thôn một thuở.
Chúng làm tôi nhớ đến những nhà máy xay lúa ở Việt Nam.
Hồi tôi còn bé, làng nào cũng có vài nhà máy như thế. Mọi người chở từng bao lúa tới để xay thành gạo. Sau khi qua máy, lúa được tách thành ba phần: gạo, cám và trấu. Gạo để nấu cơm, cám cho heo ăn, còn trấu dùng để nấu bếp. Tôi vẫn còn nhớ những buổi trưa hè ì ạch chở những bao lúa đi xay. Nhớ những lúc cầm bao hứng trấu, vỏ trấu bay vào tóc, vào mặt ngứa ran. Và mùi thơm của gạo mới.
Không giống như những chiếc moulin ở Normandie vẫn còn tồn tại dù ngưng hoạt động, các nhà máy xay lúa ở quê tôi đã biến mất từ khi nào chẳng rõ. Mỗi lần nhìn thấy một chiếc moulin cũ bên sông, tôi lại nghĩ đến những nhà máy xay lúa ngày xưa. Chúng thuộc về hai thế giới hoàn toàn khác nhau, nhưng từng giữ một vai trò giống hệt nhau trong đời sống.
