Có một câu trong Hoàng tử bé mà có lẽ ai từng đọc đều nhớ: người ta chỉ có thể nhìn thấy rõ bằng trái tim. Những điều quan trọng nhất thường không hiện ra ngay trước mắt, và cũng không phải cứ dùng lý trí mà giải thích là có thể hiểu được.
Tôi nghĩ học một ngôn ngữ cũng vậy. Đặc biệt là tiếng Pháp.
Trong quá trình vật lộn với tiếng Pháp, một câu hỏi thường xuyên trong đầu tôi là: “Sao người Pháp lại nói như thế nhỉ?”
Chẳng hạn như câu Tu me manques. Dịch theo cách thông thường là: “Tôi nhớ em.” Nhưng nếu học đúng cấu trúc, ta sẽ thấy câu này gần như đi ngược lại: tu là em, me là tôi, còn manquer là thiếu, vắng. Nghĩa là, nếu cố nhìn bằng tiếng Việt và dịch sát nghĩa, nó sẽ được dịch là: “Em vắng trong tôi.” Nghe thật trúc trắc.
Nhưng rồi thử ngẫm một chút. Khi nhớ một người, chẳng phải điều ta thực sự cảm nhận chính là sự vắng mặt của người ấy hay sao? Người ấy không ở đây, và khoảng trống do sự vắng mặt ấy tạo ra đang tồn tại trong ta. Tiếng Pháp không nói “tôi thực hiện hành động nhớ em”. Nó nói: em vắng đối với tôi. Bỗng nhiên một cấu trúc ngữ pháp trở thành một hình ảnh. Và đó chính là lúc ta bắt đầu học tiếng Pháp bằng trái tim.
Hoặc là Tu comptes pour moi. Nếu dịch từng chữ, có thể nghe như “Em đếm đối với tôi”. Nghe thật tối nghĩa. Nhưng ý nghĩ thực sự của nó là: Em có ý nghĩa với anh. Tiếng Pháp không nói rằng “anh coi em là quan trọng”. Nó nói rằng em có trọng lượng trong thế giới của anh.
Hay là Je tiens à toi. Với những người bập bõm tiếng Pháp như tôi, câu này có vẻ như là “Tôi giữ lấy em”. Nhưng tenir à quelqu’un là rất quý một người, gắn bó với người ấy, không muốn mất người ấy. Có một sợi dây vô hình ở đây. Không cần nói “anh yêu em”, chỉ cần nói: anh giữ em (trong lòng anh).
Rồi Tu me plais – “Em làm tôi thích.” Một lần nữa, cảm xúc không được diễn đạt như một hành động mà tôi chủ động thực hiện. Em xuất hiện, và sự hấp dẫn xảy ra trong tôi. Hoặc Tu me fais du bien – “Em làm tôi tốt” Không hẳn là “em làm tôi hạnh phúc”. Không cần phải gọi tên cảm xúc. Chỉ là khi có em, tôi thấy mình tốt hơn.
Những câu như vậy làm tôi nhận ra rằng học một ngôn ngữ không chỉ là học cách người khác gọi tên những thứ mình đã biết. Đôi khi, đó là học một cách khác để nhìn chính những điều mình tưởng rằng mình đã hiểu.
Một người mới học tiếng Pháp có thể hỏi: “Tại sao không nói thẳng? Tại sao phải vòng vèo như vậy?” Nhưng có lẽ tiếng Pháp không vòng vèo. Chỉ là nó đang đứng ở một góc khác. Và có những thứ chỉ nhìn thấy được khi đứng đúng góc.
Hoàng tử bé nói rằng người ta chỉ nhìn thấy rõ bằng trái tim. Tôi nghĩ điều ấy đặc biệt đúng với ngôn ngữ. Bởi một ngôn ngữ không chỉ chứa những từ ngữ; nó chứa cách một dân tộc cảm nhận thế giới, cách họ đặt mình vào trong một mối quan hệ, cách họ nhìn thời gian, ký ức, tình yêu, sự vắng mặt và cả những điều không thể gọi tên.
Học bằng lý trí, ta sẽ biết rằng manquer có nghĩa là “thiếu”, “vắng”. Học bằng trái tim, ta sẽ hiểu tại sao người Pháp có thể nói: Tu me manques. Và đột nhiên, “Tôi nhớ em” không còn chỉ là một thông tin về cảm xúc nữa. Nó trở thành một khoảng trống. Một khoảng trống có hình dáng của một người.
Khi ta nói: Tu me manques, và trong đầu không còn hiện lên “Tôi nhớ em”. Ta chỉ cảm thấy một người đang vắng mặt. Đó là lúc ta không còn học tiếng Pháp bằng đầu nữa. Ta bắt đầu hiểu nó bằng trái tim.
P/S: Lý do của bài viết này rất đơn giản: tôi đang học tiếng Pháp bằng não, nhưng mà khó quá. Thế nên tôi quyết định chuyển sang học nó bằng trái tim xem sao.
