Môn Triết học ở Việt Nam chỉ được học ở bậc đại học. Nhưng ở Pháp, môn này được học từ cấp 3, và là nỗi ám ảnh của nhiều học sinh vì đây là môn thi tú tài bắt buộc.

Đề thi môn Triết năm nay khá thú vị: “Chúng ta có thể hạnh phúc khi những người khác không hạnh phúc không?”. Nó làm mình suy nghĩ suốt mấy ngày, và cuối cùng quyết định thử đóng vai một học sinh thi tú tài. Chẳng gì, mình cũng đã từng làm cho cả khóa học ở trường đại học sửng sốt vì mình là sinh viên duy nhất được 9/10 điểm môn Triết năm ấy. Để thử xem hai năm nhồi nhét môn Triết ở trường Luật năm xưa còn đọng lại gì trong đầu sau gần ba mươi năm

*****

CHÚNG TA CÓ THỂ HẠNH PHÚC KHI NGƯỜI KHÁC KHÔNG HẠNH PHÚC KHÔNG?

Hạnh phúc là một trong những mục tiêu quan trọng nhất của đời sống con người. Mỗi người đều tìm kiếm nó dưới những hình thức khác nhau: thành công, tình yêu, sức khỏe, sự bình yên hay tự do.

Vì hạnh phúc là một cảm nhận mang tính chủ quan, dường như mỗi cá nhân có thể đạt được nó một cách độc lập với người khác. Một người vẫn có thể cảm thấy mãn nguyện với cuộc sống của mình ngay cả khi xung quanh còn tồn tại đau khổ và bất công.

Tuy nhiên, con người không sống tách biệt mà luôn tồn tại trong mối quan hệ với những người khác. Khi chứng kiến sự bất hạnh của đồng loại, liệu chúng ta có thể thực sự hạnh phúc hay không? Hạnh phúc chỉ phụ thuộc vào sự thỏa mãn cá nhân, hay nó đòi hỏi một sự gắn kết nào đó với hạnh phúc của người khác?

Trước hết, có nhiều lý do để cho rằng hạnh phúc là một vấn đề mang tính cá nhân. Mỗi người trải nghiệm hạnh phúc theo cách riêng của mình. Điều làm một người cảm thấy hạnh phúc chưa chắc có ý nghĩa đối với người khác. Có người tìm thấy niềm vui trong đời sống gia đình, có người lại hạnh phúc khi theo đuổi tri thức hoặc sự nghiệp. Vì thế, hạnh phúc giống như là một trải nghiệm nội tâm và không có mẫu số chung.

Quan điểm này được củng cố bởi các triết gia Khắc kỷ. Theo Sénèque (một triết gia người La Mã thuộc trường phái triết học khắc kỷ), hạnh phúc không phụ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài mà phụ thuộc vào cách chúng ta sử dụng cuộc sống của mình. Những biến cố xảy ra trong thế giới không hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta, nhưng thái độ của chúng ta trước những biến cố ấy lại thuộc về chính mình. Người khôn ngoan học cách làm chủ bản thân thay vì để đời sống tinh thần bị chi phối bởi những điều bên ngoài. Theo nghĩa đó, ngay cả trong một thế giới đầy đau khổ, một cá nhân vẫn có thể đạt tới sự bình an nội tâm và cảm thấy hạnh phúc.

Hơn nữa, cuộc sống thường mang đến những cơ hội mà mỗi người cần biết nắm bắt. Người Hy Lạp cổ gọi khoảnh khắc thuận lợi ấy là “kairos“. Hạnh phúc không tự nhiên xuất hiện mà là kết quả của những lựa chọn đúng lúc và đúng đắn. Nếu một người biết tận dụng những cơ hội ấy để xây dựng một cuộc sống tốt đẹp cho mình, họ hoàn toàn có thể cảm thấy hạnh phúc mà không cần đợi tất cả mọi người xung quanh đều hạnh phúc.

Tuy nhiên, quan niệm cho rằng hạnh phúc là một trạng thái hoàn toàn cá nhân lại gặp phải nhiều khó khăn. Trước hết, chúng ta không thực sự biết hạnh phúc là gì. Theo Kant (một triết gia người Đức, có ảnh hưởng lớn đến Kỷ nguyên Khai sáng), hạnh phúc không phải là một khái niệm mà lý trí có thể xác định một cách rõ ràng. Mỗi người hình dung về hạnh phúc theo một cách khác nhau, và chính chúng ta cũng không chắc điều gì sẽ thực sự làm mình hạnh phúc trong tương lai. Vì thế, cảm giác thỏa mãn mà ta trải nghiệm ở một thời điểm nào đó chưa đủ để chứng minh rằng ta đã đạt được hạnh phúc đích thực.

Ngoài ra, những ham muốn của con người khiến hạnh phúc trở nên vô cùng mong manh. Schopenhauer (một nhà triết học duy tâm người Đức) cho rằng đời sống con người dao động giữa đau khổ và nhàm chán. Khi chưa đạt được điều mình mong muốn, chúng ta đau khổ vì thiếu thốn. Nhưng khi đã đạt được nó, niềm vui nhanh chóng phai nhạt và nhường chỗ cho những ham muốn mới. Hạnh phúc vì thế thường chỉ là một khoảng nghỉ ngắn ngủi giữa hai trạng thái bất mãn. Nếu vậy, cái mà chúng ta gọi là hạnh phúc có thể chỉ là một ảo tưởng tạm thời.

Không những thế, con người còn có thể lầm tưởng mình hạnh phúc khi thực chất đang thờ ơ trước bất hạnh của người khác. Simone Weil (một nhà triết học, nhà thần bí và nhà hoạt động chính trị người Pháp) đã chỉ ra rằng các cơ chế xã hội đôi khi khiến chúng ta quen với bất công đến mức không còn nhận thấy nó nữa. Một người có thể tận hưởng sự giàu có, tiện nghi và thành công của bản thân trong khi hoàn toàn không quan tâm đến những người đang sống trong nghèo đói hay bị áp bức. Nhưng một hạnh phúc được xây dựng trên sự thờ ơ như vậy liệu có phải là hạnh phúc chân chính hay chỉ là một sự tự mãn ích kỷ? Nếu hạnh phúc đòi hỏi sự sáng suốt, thì nó không thể dựa trên việc làm ngơ trước thực tại.

Điều đó dẫn chúng ta đến một cách hiểu khác về hạnh phúc. Trước hết, cần thừa nhận rằng hạnh phúc hoàn hảo có lẽ là điều không thể đạt được. Thế giới luôn chứa đựng những giới hạn mà con người không thể xóa bỏ: bệnh tật, thiên tai, sự mất mát và cái chết. Chừng nào những thực tại ấy còn tồn tại, sẽ không bao giờ có một thế giới trong đó tất cả mọi người đều hoàn toàn hạnh phúc. Nếu chờ đợi điều đó, chúng ta sẽ không bao giờ có thể sống hạnh phúc.

Vì vậy, thay vì theo đuổi một lý tưởng tuyệt đối, con người cần học cách xây dựng hạnh phúc trong phạm vi mà mình có thể tác động. Đây là tinh thần trong lời khuyên nổi tiếng của Voltaire (một nhà văn, sử gia và triết gia Pháp thời Khai sáng): “Hãy vun xới khu vườn của chúng ta”. Hạnh phúc không nằm ở việc giải quyết mọi bất hạnh của thế giới, mà ở việc chăm lo cho cuộc sống của mình và những người gần gũi với mình. Bằng những hành động cụ thể và thiết thực, chúng ta có thể làm cho thế giới xung quanh trở nên tốt đẹp hơn.

Cuối cùng, hạnh phúc của bản thân không thể hoàn toàn tách rời khỏi hạnh phúc của người khác. Rousseau (một nhà triết học thuộc trào lưu Khai sáng có ảnh hưởng lớn tới Cách mạng Pháp 1789) cho rằng lòng trắc ẩn là một tình cảm tự nhiên của con người. Chúng ta đau lòng trước nỗi đau của người khác bởi vì chúng ta nhận ra ở họ một con người giống như chính mình.

Chính khả năng đồng cảm ấy khiến chúng ta khó có thể hoàn toàn dửng dưng trước bất hạnh của đồng loại. Theo Bentham (một luật gia, nhà triết học người Anh), mục tiêu đạo đức nên là gia tăng hạnh phúc cho số đông nhất có thể. Điều này không có nghĩa cá nhân phải hy sinh mọi niềm vui riêng của mình, mà nhắc nhở rằng hạnh phúc đích thực chỉ có ý nghĩa khi nó góp phần làm giảm bớt đau khổ trong thế giới chung mà chúng ta cùng chia sẻ.

Như vậy, con người có thể cảm thấy hạnh phúc ngay cả khi những người khác không hạnh phúc.

Tuy nhiên, nếu hạnh phúc không chỉ là một cảm giác thỏa mãn nhất thời mà là một đời sống tốt đẹp và có ý nghĩa, thì nó khó có thể hoàn toàn tách rời khỏi số phận của người khác. Hạnh phúc chân chính không đòi hỏi một thế giới hoàn hảo, nhưng nó cũng không thể tồn tại trong sự thờ ơ tuyệt đối trước bất hạnh của đồng loại.

Chính vì thế, câu hỏi còn lại là: sự quan tâm đến hạnh phúc của người khác bắt nguồn từ bản tính tự nhiên của con người, hay là một phẩm chất mà xã hội và giáo dục phải giúp chúng ta học được?

(Bài viết dựa trên dàn ý của VFE – Vietnam France Exchange)