Dân quê chắc không ai không biết con cá lòng tong. Khi những cơn mưa bắt đầu thưa dần, nước trên đồng rút xuống, thì cũng là mùa cá lòng tong.

Hồi tôi còn nhỏ, cá lòng tong bơi đầy trên mặt con kênh trước nhà. Người lớn bắt cá bằng lưới, còn bọn trẻ con thì câu bằng những chiếc cần câu bé xíu với cái lưỡi câu tí hon. Câu cá lòng tong không cần ngồi chờ lâu, chỉ cần móc mồi thả xuống là dính ngay. Có mấy con ham ăn mù quáng tới mức lưỡi câu không mồi cũng nhào vô đớp.

Tôi mê nhất là món cá lòng tong mẹ kho bằng nồi đất trên bếp than. Có những bữa trời mưa lâm râm, mẹ kho nồi cá lòng tong thơm lừng cả nhà. Phi tỏi cho thơm rồi cho cá đã làm sạch vào, đợi cá săn lại thì nêm nước mắm với đường, thêm chút nước rồi kho liu riu cho tới khi nước sệt xuống. Tiếng cá sôi lục bục trên bếp than nghe rất đã tai.

Cá lòng tong nhỏ nên kho càng lâu càng cứng lại, con cá săn chắc và thấm đẫm nước kho mặn ngọt. Trước khi nhấc xuống thì rắc thêm ít tóp mỡ, tiêu, hành lá và vài lát ớt.

Cá kho phải hơi mặn một chút mới ngon. Ăn thì vắt thêm tí chanh, hoặc ăn kèm chuối chát với khế. Nhiều khi chỉ có một nồi cá kho với dĩa rau luộc thôi mà cả nhà ăn sạch nồi cơm lúc nào không hay.

Tới mùa cá lòng tong, mẹ hay mua nhiều về làm mắm để dành. Cá mua về bỏ vô cái rổ thưa, ngâm trong thau nước xâm xấp rồi lấy tay chà nhẹ tới lui cho bong vảy. Làm kiểu đó vừa sạch vảy vừa sạch luôn ruột cá. Sau đó mẹ trộn cá với thính và muối, bỏ vô hũ, thêm vài lát gừng rồi để đó. Khoảng một tháng sau là có hũ mắm chua thơm phưng phức.

Mắm cá lòng tong thì lại là một kiểu ngon khác. Mắm vừa chua nhẹ vừa thơm mùi thính rang. Mẹ hay lấy mắm chưng với thịt bằm, trứng vịt rồi bỏ thêm tiêu với hành tím. Chỉ cần mở nắp nồi ra là mùi thơm bay khắp nhà.

Có bữa đơn giản hơn thì mắm được dằm với ớt hiểm, vắt chút chanh rồi ăn với rau hầm bà lằng mẹ hái ngoài vườn. Toàn những món quê mùa hồi đó, vậy mà đi xa rồi lại nhớ hoài.