Château de Beaumesnil là nơi rất quen thuộc đối với mình. Vì nó ở gần nhà, nên mình hay cho bọn trẻ con qua đó chơi, tham gia các lễ hội do lâu đài tổ chức. Có khách từ phương xa đến thì mình cũng đưa đi tham quan nơi này.
Tuy là quen thuộc như thế, nhưng chưa bao giờ mình viết về lâu đài Beaumesnil. Như kiểu là Bụt chùa nhà không thiêng. Lần này, cho bọn trẻ sang chơi trò thám tử, trong lúc ngồi chờ mình chợt nghĩ, nếu viết về Beaumesnil mình sẽ viết gì?
Có lẽ điều mình muốn viết đầu tiên, đó là thư viện sách.
Những giá gỗ sồi cao sát trần chất kín hàng nghìn cuốn sách cổ. Ánh sáng từ các ô cửa lớn rọi lên những gáy sách đã ngả sang màu hổ phách. Có cuốn được bọc da bê màu nâu sẫm, có cuốn phủ lớp da dê Maroc mềm mịn, có cuốn lấp lánh những đường dát vàng vẫn còn nguyên vẹn sau vài thế kỷ. Huy hiệu của các dòng họ quý tộc, vương miện của hoàng gia hay những họa tiết dập nổi tinh xảo khiến mỗi cuốn sách mang một diện mạo riêng, giống như một bức chân dung.
Trong tiếng Pháp, có một từ gọi là “reliure”. Dịch sát nghĩa chỉ là “đóng sách”, nhưng từ này mang nhiều ý nghĩa hơn rất nhiều. Người thợ không chỉ làm ra một chiếc bìa để bảo vệ sách. Họ tạo nên lớp áo cuối cùng cho một tác phẩm, bằng da thuộc, chỉ khâu, vàng lá và những họa tiết được dập hoàn toàn bằng tay.
Thời Trung Cổ, khi mỗi cuốn sách đều vô cùng đắt giá, bìa sách trước hết có nhiệm vụ bảo vệ những bản chép tay trên giấy da. Nhưng đến thời Phục Hưng, khi kỹ thuật in giúp sách trở nên phổ biến hơn, nghề đóng sách cũng bước sang một giai đoạn mới. Các vị vua, giới quý tộc và những học giả giàu có bắt đầu đặt làm bìa sách theo yêu cầu riêng. Họ lựa chọn loại da, màu sắc, hoa văn, huy hiệu gia tộc, thậm chí thuê những nghệ nhân nổi tiếng nhất Paris thực hiện.
Từ đó, mỗi cuốn sách không còn đơn thuần là vật chứa tri thức. Nó trở thành một tác phẩm độc bản.
Hai cuốn sách có thể được in từ cùng một bản in, cùng một năm, cùng một nhà xuất bản, nhưng khi được giao cho hai nghệ nhân khác nhau, kết quả lại hoàn toàn khác. Một cuốn mang phong cách Baroque với những đường dát vàng cầu kỳ, cuốn kia lại tối giản theo tinh thần Tân cổ điển. Người sưu tầm vì thế không chỉ quan tâm đến tác giả hay nội dung. Họ còn tìm kiếm tên của người đóng sách, xưởng chế tác và cả chủ nhân đầu tiên của cuốn sách ấy.
Suốt nhiều thế kỷ, Paris trở thành một trong những trung tâm đóng sách danh tiếng nhất châu Âu. Những nghệ nhân đã đưa reliure lên đỉnh cao, biến chiếc bìa sách thành một loại hình nghệ thuật được giới sưu tập săn tìm chẳng khác gì tranh vẽ hay đồ trang sức.
Jean Fürstenberg, chủ nhân cuối cùng của lâu đài Beaumesnil, là một trong những người dành trọn niềm đam mê cho nghệ thuật ấy.
Ông không đơn thuần là một người yêu sách. Điều hấp dẫn ông không chỉ nằm trong những dòng chữ, mà còn ở hành trình của chính cuốn sách. Ai là người đầu tiên đặt đóng nó? Cuốn sách từng nằm trong thư viện của vị vua nào? Dấu huy hiệu trên bìa thuộc về gia tộc nào? Lớp da ấy được thuộc ở đâu? Những đường chỉ ấy được khâu bởi bàn tay của nghệ nhân nào? Ông hiểu, mỗi cuốn sách đều mang theo một tiểu sử riêng.
Trong nhiều thập kỷ, Jean Fürstenberg kiên nhẫn xây dựng một trong những bộ sưu tập reliure nổi tiếng của nước Pháp. Thư viện của ông quy tụ hàng nghìn cuốn sách từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XX, phản ánh sự phát triển của nghệ thuật đóng sách qua nhiều thời kỳ. Có những cuốn từng thuộc về hoàng gia Pháp, có những cuốn mang dấu ấn của các nhà sưu tập lớn châu Âu, có những tác phẩm được thực hiện bởi những xưởng đóng sách danh tiếng mà ngày nay tên tuổi của họ đã trở thành một phần lịch sử mỹ thuật Pháp.
Ngày nay, những cuốn sách ấy không nằm sau các tủ kính hiện đại với ánh đèn lạnh của một bảo tàng. Chúng vẫn ở trên những giá gỗ cũ, trong căn phòng Jean Fürstenberg từng đọc sách, từng làm việc, từng dành cả đời để bổ sung từng cuốn vào bộ sưu tập của mình. Chiếc máy đánh chữ vẫn nằm trên bàn. Chiếc radio vẫn ở góc phòng. Ánh nắng vẫn rơi qua những ô cửa cao như hàng chục năm trước. Mọi thứ khiến thư viện giống như một không gian đang sống hơn là một nơi trưng bày.
Jean và Eugénie Fürstenberg không có con. Hai ông bà thành lập Fondation Fürstenberg-Beaumesnil để bảo đảm rằng sau khi mình qua đời, lâu đài và toàn bộ bộ sưu tập sẽ không bị chia tách. Nhờ vậy, ngày nay khách tham quan vẫn có thể bước vào thư viện ấy và nhìn thấy những cuốn sách đúng trong bối cảnh mà người chủ của chúng từng mong muốn.
Lâu đài Beaumesnil không chỉ đang lưu giữ hàng nghìn cuốn sách cổ. Nó còn lưu giữ ký ức về một thời kỳ mà con người tin rằng tri thức cũng xứng đáng được khoác lên mình cái đẹp. Mỗi đường chỉ khâu, mỗi lớp da thuộc, mỗi nét dát vàng trên bìa sách đều là dấu vết của những nghệ nhân đã dành cả đời cho một nghề rất ít người biết đến, nhưng đã góp phần tạo nên một trong những di sản tinh tế nhất của văn hóa Pháp.
